आव्हान

             "ताई, घरी येता का लवकर?" लक्ष्मीचे फोनवरील बोलणे ऐकून विभाचे विचारचक्र वाऱ्याच्या वेगाने धावत सुटले........

               "काय झालं असेल?", "पृथाने परत आकांडतांडव केलं असेल का?", "की जेवताना अस्ताव्यस्त पसारा केला असेल?", "की जेवलीस नसेल?"...... अनेक प्रश्न डोक्यात थैमान मांडत होते. त्याच विचारात तिने कारण सांगून तात्काळ सुट्टीचा मेल, मॅनेजरला फॉरवर्ड केला आणि ती तातडीने घराकडे निघाली.
              घरी पोहोचताच, घरातील दृश्य विचारांच्या पलीकडचे होते. पृथा हातपाय आपटत होती. तोंडातून लाळ निघत होती. अन्न विखुरले होते. लक्ष्मी आवरसावर करीत पृथाला समजवण्याचा प्रयत्न करीत होती.

            विभाने घरात प्रवेश करताच, पृथाने किंचाळायला सुरुवात केली. कसेबसे तिला थोपटत, तिने तिचा चेहरा पाण्याने धुतला. पुसून काढला. तिला बेडरूम मध्ये नेले. तिची आवडती खेळणी, तिच्या आजूबाजूला ठेवली. तिची लाडाची बाहुली, तिच्या कुशीत ठेवली. तिच्या केसातून हात फिरवत, तिला शांत करण्याचा प्रयत्न करु लागली.
           हल्लीचे हे पृथाचे कावरेबावरे होणे, कावरेबावरे होऊन आक्रमक होणे, तिच्या आकलनशक्तीच्या पलीकडचे होते. कोरोनाच्या काळातील,आईबाबांच्या आकस्मिक जाण्याने, आधीच ती मनाने खचून गेली होती. समीरचा तिला मानसिकदृष्ट्या पाठिंबा असला तरी त्याची मदत आणि भावनिक आधार अपुरा पडत होता. आई-बाबा होते तोपर्यंत पृथाला बऱ्यापैकी सांभाळून घ्यायचे.
              सात वर्षाची पृथा! वयाने मोठी झाली तरी तिच्या मेंदूची वाढ अविकसित होती. मानसिक व्यंग घेऊनच, ती जन्माला आली होती. पहिले काही महिने, समीर आणि विभाच्या हे ध्यानीमनीही नव्हते. मात्र तिच्या वयाच्या मुलांच्या तुलनेत, पृथाची वाढ जेमतेमच होती. पालथे होणे, हातापायांची हालचाल, प्रतिसाद देणे....इ.गोष्टींतली तिची संथ प्रगती त्यांच्या चिंतेला कारण ठरत होती.   

              एक दिवस अचानक पृथाने झटके द्यायला सुरुवात केली. हात पाय थंड पडले. डोळे पांढरेफट्ट झाले. लगेचच दोघांनी, डॉक्टरांकडे तिला हलवले. डॉक्टरांनी तिच्यावर उपचार सुरू केले. अनेक चाचण्या केल्या. त्यात काही मेंदूच्याही होत्या. त्यात तिच्या मेंदूची पुरेशी वाढ झाली नव्हती. त्यामुळे परिस्थिती अनुरूप वयाच्या प्रत्येक टप्प्याच्या अनुषंगाने तिची वाढ होत नव्हती. तिचे शरीर अवचित, आकस्मिक बदलांना स्विकारित नव्हते. अपरिपक्व मेंदू तिला मानसिक दृष्ट्या सक्षम करण्यासाठी तयार नव्हता. त्याचा परिणाम तिच्या हालचालींवर आणि शरीराच्या प्रतिसाद देण्यावर होत होता.

अनपेक्षितपणे आजही तेच झाले असावे! तिने समीरला फोन लावला. समीर घरी आल्यावर, दोघांनी तिला डॉक्टरांकडे नेले. आई-बाबांजवळ बसलेली पृथा, डॉक्टरांकडे जाईपर्यंत शांत बसली होती. मात्र दवाखान्यात पोहोचल्याबरोबर ती अस्वस्थ व्हायला लागली. तिने विभाला कवटाळले. डॉक्टरांचे लक्ष पृथाच्या हालचालींकडे होते. अनुभवी नजरेच्या डॉक्टरांनी पृथाला असिस्टंट च्या मदतीने ऍक्टिव्हिटीज मध्ये गुंतवले आणि ते विभा-समीर कडे वळले.
         "विभा-समीर, तुमची मनस्थिती मी समजू शकतो. मात्र पृथाचे असे वागणे, घाबरे होणे, आक्रमक होणे, अस्वस्थ होणे....या सर्व असुरक्षितपणाच्या भावना आहेत. काका-काकू तिचे जिव्हाळ्याने करायचे. तिच्यावर मायेचे पांघरून होते. तिला त्यांच्या कुशीत सुरक्षित वाटायचे.
मात्र तुम्ही दोघेही घरी नसता. दिवसभर जरी तिला बाईची साथ असली, तरी तिच्या करण्यात अकृत्रिमता असते. त्यामुळे पृथाला, हवी ती आपुलकी वाट्याला येत नाही. हा बदल तिच्या मेंदूला झेपत नाही आणि ती असे वागते.
यापुढे काळजी घ्या. मी गोळ्या लिहून देतो".

घरी परतायच्या वेळी, समीर-विभा सोबत, पृथा खूप आनंदात होती. बाहेर बघून आनंदाने टाळ्या वाजवित होती. तिचे निरागस हास्य! दोघांनाही विचारांच्या गर्द छायेत, नेऊन सोडत होते.
घरी आल्यावर रात्री समीरने, 'पृथाला चांगल्या निवासी शाळेत, जी अशा मुलांसाठीच राखीव असते, अशा ठिकाणी ठेवण्याचा मानस बोलून दाखवला. जेणेकरून ती समवयस्क मुलांच्या सानिध्यात आणि प्रशिक्षित, अनुभवी शिक्षकांच्या देखरेखीत तयार होईल'.
                त्याचा हा विचार विभाला, अंतर्मुख करून गेला. समीरचे आणखीही म्हणणे होते की,"आपल्याला दुसरा चान्स घेता येईल आणि पृथाला एखादं भावंड ही सोबतीला होईल".
                विभाचं मन मात्र या सगळ्या गोष्टीं करिता तयार नव्हते. ती आता वेगळ्याच निर्णयापर्यंत येऊन पोचली होती.....
"पृथाला, मी माझ्यापासून वेगळे करणार नाही. तिच्या प्रगतीची होणारी वाढ, मी तिच्या कलाकलाने विकसित होताना प्रत्यक्ष पाहिल. माझ्या मायेचे कोंदण मी तिला देईल. कुणाचीच उणीव भासू देणार नाही. हे सुरक्षित वातावरण निर्माण करण्याची जबाबदारी आता माझी. त्याकरिता मला नोकरीवर पाणी सोडावे लागले तरी चालेल!  पण मी माझ्या छकुलीला कुणाच्याही सुपूर्द करणार नाही. तिच्याशिवाय मी राहू तरी शकेल का?".
"तिच्या प्रत्येक टप्प्यावर, ही आई तिची सोबत करेल. तिच्या जाणिवांच्या परिघात ती एकटीच असणार नाही. ही आई, या लेकीच्या जाणिवा अधिकाधिक समृद्ध करण्याचा प्रयत्न करेल".
            तिने मनोमन निश्चय केला आणि पृथाच्या चेहऱ्याकडे बघितले. अतिशय शांत निरागस भाव!
तिचा हात हातात घेऊन तिने स्वतःशीच संकल्प केला. उद्याची पहाट विभासाठी, एका आईसाठी नवीन सुरुवात ठरणार होती. एका सुखद पण आव्हानात्मक मातृत्वाच्या प्रवासाकडे घेऊन जाणारी!.........
©® वीणा विजय रणदिवे 
(कशी वाटली कथा, नक्की कळवा हं🙏🏻
मानसिक विकलांग मुलामुलींच्या आईचा मातृत्वाचा प्रवास हा आव्हानांनी खचाखच भरलेला असतो. आईची ही अनुभूती मांडण्याचा हा छोटासा भावस्पर्शी प्रयत्न🌹)

मनमोकळा संवाद

 " मार्गशीर्ष महिन्यातील गुरुवार सुरु झालेत.... तू करतेस का गं?"

" नाही हो काकू , आताशा नाही करत मी"
" तुझी नणंद करायची की !, इथे असताना"
" हो काकू, पण मी हल्ली सारेच उपवास सोडलेत."
"अगं,पण का? "
" आधी मी पण करायचे....आता फक्त मनोभावे नमस्कार करते "
" तुझी नणंद तर आतासुद्धा सासरी ,करते की ! कौतुकच आहे तिचं "

काकू आणि सोनल या दोघींमध्ये, सहज चाललेला संवाद कानी पडला .
सोनलची स्वतःला सिद्ध करण्याची चाललेली धडपड आणि काकूंकडून , तिची घालमेल समजून न घेता , होणारी प्रश्नांची सरबत्ती बघून खूप अस्वस्थ झाले.

संवाद हा फक्त दुसऱ्याच्या वर्मावर बोट ठेवण्याकरिताच असावा का?.... किंवा....स्वतःच स्वतःला समजावत, स्पष्टीकरण देत, त्या संवादातून काहीही निष्पन्न न होत , उगा आपल्यालाच बोल लावत ,विचाराला फाटे फोडत बसायचे ?

असे का होते प्रत्येक वेळी? दोन माणसे आपले वर्चस्व जाणवून देण्याकरिता इतकी का धडपडतात? त्यामुळे सुसंवाद घडतच नाही...वाद नाही... प्रतिवाद नाही... तरीही, त्या बोलण्यातून एखादे मन तरी कलुषित होतेच.....

तटस्थपणे दोन मतप्रवाह समांतर चालत , मनमोकळा संवाद साधू शकतात. मात्र असे प्रत्येक वेळी घडत नाही. 'स्वतःचे महत्त्व जाणवून देणे!' हा प्रत्येक संवादातील अडसर ठरतो . स्वतःला सिद्ध करण्याची ती धडपड ठरते .

आपण जसे आहोत तसे दाखवण्यात काय वावगे आहे ? उगाच समोरचा म्हणतो आहे , म्हणून त्याच्या विचारांशी साधर्म्य राखत स्वतःला त्या साच्यात बसण्याकरता , सारवासारव करण्यात आपण स्वतःलाच फसवितो .

कधी कधी स्वतःला मोठेपणा देण्याच्या नादात इतरांना तुच्छ लेखतो. इतरांच्या कागाळ्या करीत होऊ घातलेला संवादही घातकच!
दुसर्‍याच्या मताचा आदर करताना ,आपली मते, आपले विचार ,अभिव्यक्त करण्याकरता का म्हणून बुजरेपण घ्यायचे ? विचारात मतभेद असणारच. आपल्या मतांना प्रत्येकाकडून पसंती मिळेलच असे नाही . मात्र ती मते मनात दडपून समोरच्या व्यक्तीच्या मतांप्रमाणे स्वतःला सिद्ध करण्याची रस्सीखेच कशासाठी?
त्यांच्या मतांचा आदर करा .विचारांना मान द्या. मात्र स्वतःच्या मतांना निरर्थक समजू नका .स्वतःचे विचार तोकडे समजू नका .
स्वतःची प्रतिमा दुसऱ्यांच्या नजरेतून उतरेल, या भीतीचा बागुलबुवा मानगुटीवर घेऊन वावरल्यास आपण आपल्याच नजरेतून स्वतःला कमी लेखतो.
दुसऱ्यांच्या मनाप्रमाणे स्वतःची आभासी प्रतिमा उभी करून त्यांच्या नजरेत मोठेपणा मिरवणे , हे आपल्या स्वप्रतिमेला कमी लेखणे होईल. स्वाभिमानाला गेलेला छेद, आत्मविश्वासाला गेलेला तडा होईल. आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा पराजय होईल.

इथे जिंकणे_हरणे  हा प्रश्नच नाही. तो काही वादविवाद नव्हे....एक वादी तर दुसरा प्रतिवादी... हा मुद्दाच गौण ठरतो. कारण येथे दोन किंवा चार माणसात होऊ घातलेला संवाद आहे... साधी जुजबी बोलचाल आहे... मात्र तो सुसंवादाकडे जरी वळला नाही तरी विसंवाद बनून , त्याचे ओरखडे मनावर उमटवून घेण्यात काय अर्थ ? अशावेळी मौनच बरे !
मग काय? स्वतःची बाजूही मांडायला नको किंवा दुसर्‍याच्या मताला कमी लेखत, प्रत्युत्तर ही द्यायला नको. पण!
पण , असे फार कमी जणांना जमते. कारण मनुष्यप्राणी हा संवादाशिवाय जगूच शकत नाही .

तर मग कसा असावा संवाद?..... मनमोकळा...कुठल्याही मताच्या दबावाला बळी न पडता, दोन भिन्न विचारांना एकमेकात गुंफून सहज-सोप्या रीतीने एकमेकांना काही क्षणांकरिता मिळणारा सोबतीचा विसावा असावा संवाद... रोजच्या रहाटगाडग्यातून मिळणारी क्षणभर विश्रांती असावी,हा संवाद....

हीच सुसंवादाकडे जाणारी वाटचाल ठरावी. ज्यातून काहीही निष्पन्न न होताही मनाची ओंजळ विविध विचारधारेच्या अमृतकुंभाने वाहत राहावी आणि स्वतःसोबत इतरांनाही या विचारांनी समृद्ध करावी .

कोणतेही कलुषित मनात न ठेवता , मोठेपण सिद्ध न करता हा संवादाचा झरा एकमेकांच्या जाणिवा परिपक्व करण्याकरिता सदोदित प्रवाही असावा.....काळाच्या अखंड चालणाऱ्या चक्रासोबत🙏🏻
©® वीणा विजय रणदिवे ✍️

( लेख कसा वाटला आवर्जून कळवावे 👍 काही मतमतांतरे असतीलच याबद्दल दुमत नाही पण संवादाने आपण जवळीक साधूया 🌹मतांमधील दुरावा नको🌹)